25 – 31 maja 2025 – Tydzień Świadomości Chorób Tarczycy
W 2008 roku Europejskie Towarzystwo Tyreologiczne ustanowiło dzień 25 maja Światowym Dniem Tarczycy. Dzień ten rozpoczyna Tydzień Świadomości Chorób Tarczycy – międzynarodową inicjatywę, której celem jest zwiększanie świadomości społeczeństwa na temat schorzeń tarczycy i ich objawów, w celu wczesnego rozpoznawania i skutecznego leczenia chorób tego gruczołu. W inicjatywę tą zaangażowane są liczne polskie i międzynarodowe organizacje zrzeszające lekarzy, a także organizacje pacjentów – przede wszystkim Thyroid Federation International. Jest to szczególnie ważne, gdyż choroby tarczycy stanowią drugą po cukrzycy najczęstszą grupę schorzeń układu wewnątrzwydzielniczego. Według analizy Stan zdrowia ludności Polski w 2019 roku – Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia, obecność choroby tarczycy, w zależności od grupy wiekowej, deklarowało od 4 do 15% Polaków. Na podstawie wyników badania PolSenior2 stwierdzono natomiast, że częstość zaburzeń funkcjonowania tarczycy rośnie z wiekiem i dotyczy ponad 15% osób powyżej 60 roku życia, z czego około 3% pozostaje niezdiagnozowanych. Podobną częstość występowania chorób tarczycy podają metaanalizy badań epidemiologicznych prowadzonych w Europie. Ponadto ocenia się, że u około 25% dorosłych osób, a według niektórych badań u nawet do 60% dorosłych, w tarczycy występują zmiany ogniskowe, najczęściej łagodne. Badanie przeprowadzone przed paru laty w grupie mieszkańców Krakowa pokazało, że u ponad 50 % osób stwierdzono w USG zmiany ogniskowe tarczycy najczęściej niewymagające dalszej diagnostyki.
Ponieważ prawidłowe funkcjonowanie tarczycy jest warunkiem zdrowia całego organizmu, inicjatywy takie jak ta, obchody tygodnia chorób tarczycy, w znacznym stopniu mogą przyczynić się do polepszenia dobrostanu całych społeczności. W trakcie tegorocznej edycji Tygodnia Świadomości Chorób Tarczycy w szczególny sposób omawiane będzie miejsce sztucznej inteligencji w diagnostyce i postępowaniu z pacjentami ze schorzeniami tarczycy. Warto w tym miejscu podkreślić, że chociaż ChatGPT ma znaczny potencjał, może być wykorzystywany tylko jako pomocnicze źródło informacji dla poradnictwa w chorobach tarczycy, tworząc pomost md pacjentami a klinicystami.
Dlaczego tarczyca pełni tak istotną rolę w naszym organizmie?
Tarczyca jest niewielkim narządem położonym w dolnej części szyi. Produkowane przez nią hormony – tyroksyna i trójjodotyronina – wpływają na metabolizm każdej komórki ciała. Stąd, mimo swoich niewielkich rozmiarów, prawidłowo działająca tarczyca jest niezbędna dla właściwego funkcjonowania całego organizmu. Hormony tarczycy mają najbardziej wielokierunkowe działanie spośród wszystkich znanych hormonów, tak więc to, jak zachodzą przemiany metaboliczne, jak funkcjonują układ sercowo-naczyniowy, układ nerwowy, przewód pokarmowy, tkanka mięśniowa, tkanka kostna, to jak przebiega wzrastanie w okresie rozwojowym, zależy od prawidłowego funkcjonowania tego narządu.
Krytyczne dla zachowania prawidłowej funkcji tarczycy są w szczególności okres ciąży, okres rozwojowy oraz wiek podeszły. Prawidłowy rozwój płodu, rozwój ośrodkowego układu nerwowego, przebieg wzrastania – wszystkie te procesy zależą od hormonów produkowanych przez tarczycę, a ich niedobór może prowadzić do poważnych i nieodwracalnych niekorzystnych dla zdrowia następstw. Między innymi właśnie dlatego w Polsce prowadzony jest program badań przesiewowych noworodków w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy. W wieku podeszłym zaburzenia funkcjonowania tarczycy mogą być przyczyną zaostrzenia przebiegu innych chorób przewlekłych, w tym przede wszystkim chorób sercowo-naczyniowych, stąd konieczne jest właściwe wyrównanie funkcji tarczycy. Niemniej jednak, bez względu na wiek, nieprawidłowe działanie tarczycy może doprowadzić do znacznego pogorszenia stanu zdrowia i negatywnie wpływać na jakość życia. W tym kontekście wczesna diagnostyka chorób tarczycy i odpowiednie, oparte na dowodach naukowych leczenie, są konieczne dla poprawy dobrostanu pacjenta.
Mówiąc o tarczycy nie można zapominać o roli odpowiedniej podaży jodu w diecie. Pierwiastek ten jest konieczny do produkcji hormonów tarczycowych. Należy jednak pamiętać, że zarówno niedobór jak i nadmiar tego pierwiastka jest szkodliwy i może powodować poważne zaburzenia funkcjonowania tarczycy. Przejawem niedoboru jodu jest występowanie wola tarczycy, czyli jej powiększenia, wskutek niedostatecznej produkcji hormonów tarczycy i jej kompensacyjnego zwiększenia masy. Częstość występowania wola tarczycy w Polsce istotnie spadła po wprowadzeniu w 1997 roku programu profilaktyki jodowej i obowiązkowego jodowania soli kuchennej. Niemniej jednak zmiany w stylu życia ze zmianą nawyków żywieniowych, w tym ograniczenie spożywania soli, diety restrykcyjne, szeroka dostępność soli ubogiej w jod, spowodowały, że przeprowadzone badania pilotowe w Polsce w 2017 roku wykazały niedobór jodu w najbardziej wrażliwych grupach tj. u kobiet w ciąży i kobiet karmiących. Aktualnie konieczne jest ponowienie badań nad zaopatrzeniem w jod mieszkańców naszego kraju z podjęciem odpowiednich działań zapobiegających niedoborowi jodu, a także podniesienie świadomości społeczeństwa, szczególnie kobiet w okresie reprodukcyjnym i w ciąży, o znaczeniu prawidłowego spożycia tego mikroelementu w rozwoju płodu.
Tarczyca pozostaje w ścisłej zależności czynnościowej z podwzgórzem – część mózgu – i przysadką – gruczoł zlokalizowany wewnątrz czaszki. TSH produkowane przez przysadkę i wydzielane do krwi stymuluje produkcję hormonów przez tarczycę, które zwrotnie hamują wydzielanie TSH przez przysadkę. Ta zależność stanowi podstawę dla oznaczeń TSH w ocenie funkcji tarczycy.
Czy to prawda, że kobiety częściej chorują na tarczycę?
Choroby tarczycy znacznie częściej dotyczą kobiet. Niedoczynność tarczycy występuje średnio 5 razy, a nadczynność tarczycy aż 10 razy częściej wśród kobiet niż wśród mężczyzn. Przewlekłe zapalenia tarczycy, wole guzkowe, rak tarczycy – wszystkie te choroby występują kilkukrotnie częściej u kobiet. Należy jednak mieć świadomość, że to u mężczyzn nieprawidłowości tarczycy częściej pozostają niezdiagnozowane. W populacji polskiej najczęstszą przyczyną zaburzeń funkcjonowania tarczycy są choroby autoimmunizacyjne (a więc takie, w których układ odpornościowy organizmu wytwarza przeciwciała działające na swoje własne tkanki), w postaci autoimmunizacyjnej choroby tarczycy – choroby Hashimoto przebiegającej najczęściej z niedoczynnością tarczycy, rzadziej choroby Graves-Basedowa przebiegającej z nadczynnością gruczołu. Jak wszystkie choroby z autoimmunizacji, dotyczą one w przewadze kobiet, co wynika najprawdopodobniej z działania żeńskich hormonów płciowych (estrogenu i progesteronu) na komórki układu odpornościowego. Dodatkowo okres ciąży, kiedy dochodzi do zwiększenia produkcji i wydzielania hormonów tarczycy, może wiązać się z pojawieniem się zaburzeń funkcjonowania tarczycy. Stąd w istocie, w swoich gabinetach częściej mamy do czynienia z pacjentkami niż pacjentami. Warto również wspomnieć, że częstość chorób tarczycy wśród kobiet stale rośnie. Wynika to na pewno zarówno z nieustannego postępu w zakresie stosowanych metod diagnostycznych, co pozwala na efektywniejsze wykrywanie chorób tarczycy, jak i dynamicznych zmian warunków środowiskowych czy stylu życia, które to czynniki mogą sprzyjać zapoczątkowaniu procesu autoimmunizacji.
Niedoczynność tarczycy – jakie objawy mogą o niej świadczyć?
Wielokierunkowe działanie hormonów tarczycy skutkuje bogatą, aczkolwiek niespecyficzną symptomatologią, w przypadku wystąpienia zaburzeń funkcjonowania tego narządu. Najczęściej do czynienia mamy z niedostateczną funkcją tarczycy, a więc jej niedoczynnością skutkującą niedoborem hormonów tarczycy. Objawy niedoczynności tarczycy wynikają przede wszystkim ze spowolnienia metabolizmu. Niedoczynność tarczycy może manifestować się na wiele sposobów – do najczęstszych objawów należą osłabienie, zmęczenie, spadek tolerancji wysiłku, senność, uczucie chłodu, łatwe marznięcie, problemy z koncentracją, uwagą, pamięcią, zaparcia, przyrost masy ciała, suchość, łamliwość włosów, obrzęki, wolna akcja serca, u kobiet zaburzenia miesiączkowania, u mężczyzn spadek libido, a także niepłodność. Niemniej występowanie wymienionych objawów nie jest jednoznaczne z rozpoznaniem niedoczynności tarczycy i wymaga przeprowadzenia diagnostyki, z uwagi na fakt, że wiele innych chorób może odpowiadać za podobne dolegliwości.
Czy diagnostyka chorób tarczycy jest skomplikowana i czy lekarz POZ może zlecić badania oceniające czynność tarczycy? (tu zależy nam na informacji o możliwości zrobienia TSH w ramach programu Moje Zdrowie)
Diagnostyka chorób tarczycy z pewnością może rozpocząć się i być prowadzona w gabinecie lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Badaniem przesiewowym zalecanym w ocenie funkcji tarczycy u każdego pacjenta jest oznaczenie stężenia TSH we krwi. W zależności od wyniku konieczne może być pogłębienie diagnostyki. Obecnie w ramach świadczeń POZ możliwe jest przeprowadzenie kompleksowej diagnostyki obejmującej zarówno oceny funkcji jak i budowy tarczycy. W koszyku świadczeń gwarantowanych znajdują się oznaczenia TSH, wolnych hormonów tarczycowych fT3 i fT4 oraz badanie ultrasonograficzne tarczycy. W ramach budżetu powierzonego opieki koordynowanej możliwa jest ponadto ocena przeciwciał przeciwtarczycowych anty-TPO (przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej), anty-TSHR (przeciwciała przeciw receptorom TSH), anty-TG (przeciwciała przeciw tyreoglobulinie), co pozwala na diagnostykę przyczyn zaburzeń funkcjonowania narządu, a także wykonanie biopsji cienkoigłowej tarczycy celem oceny charakteru zmian ogniskowych uwidocznionych w badaniu ultrasonograficznym. Należy również wspomnieć o możliwościach, które stwarzają programy profilaktyczne, takie jak uruchomiony w tym miesiącu kompleksowy program profilaktyczny “Moje Zdrowie”, w ramach którego osobom powyżej 20 roku życia przysługuje możliwość wykonania pakietu badań, obejmujących również oznaczenie TSH we krwi. Na podstawie wyników oznaczeń ustalana jest dalsza diagnostyka, co ma na celu przyspieszenie wykrywania zaburzeń i wdrożenie odpowiedniego leczenia.
opracowanie: dr hab. n. med. Alicja Hubalewska-Dydejczyk – endokrynolog
NAJNOWSZE AKTUALNOŚCI: